خبرگزاری مهر- گروه استان ها: پدیده زباله‌گردی در شهر کرمان، در ماه‌های اخیر از یک معضل حاشیه‌ای به یکی از اصلی ترین دلایل نابسامانی مدیریت پسماند و چرخه غیررسمی ضایعات تبدیل شده است. چالشی که برای شهر آلودگی محیطی و برای ضایعاتی ها درامد هنگفت به همراه دارد.
تصویری که در بسیاری از معابر شهر، به‌ویژه در ساعات غروب و شب، نظرها را جلب می‌کند، حضور افرادی است که کیسه‌های زباله را در پیاده‌روها می‌شکافند، محتویات آن‌ها را روی زمین می‌ریزند و آنچه را قابل فروش نیست، در همان محل رها می‌کنند.
این وضعیت، علاوه بر مخدوش کردن سیمای شهری، نگرانی‌های بهداشتی و زیست محیطی جدی را برای شهروندان به وجود آورده است و کارگران شهرداری نیز باید انرژی مضاعفی برای جمع اوری مجدد زباله ها صرف کنند.
چرخه‌ای که به معابر شهر ختم می‌شود
بررسی میدانی نشان می دهد که زباله گردی در کرمان، مساله ای منفرد نیست، بلکه حلقه‌ای از یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است که ریشه آن را باید در گسترش بی‌ضابطه کارگاه‌های ضایعاتی درون شهری جستجو کرد.
در حال حاضر بیش از ۸۰۰ کارگاه ضایعاتی در مرکز استان کرمان وجود دارد که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها فاقد مجوز فعالیت هستند.
این کارگاه‌ها که اغلب در دل محله‌های مسکونی و در جوار خانه‌های مردم مستقر شده‌اند، به مثابه مقصد نهایی زباله‌های جمع‌آوری‌شده توسط زباله‌گردان عمل می‌کنند و همین تقاضای مستمر، انگیزه اصلی برای ادامه این فعالیت در سطح معابر است.
گزارش‌ها حاکی از آن است که صدها کارگاه غیر مجاز جمع آوری ضایعات در کرمان وجود دارد.
این مراکز، علاوه بر آلودگی‌های زیست‌محیطی نظیر بوی نامطبوع، تجمع حشرات و جوندگان موذی و آلودگی صوتی، بستری برای خرید اموال مسروقه، به‌ویژه کابل‌های برق و مخابرات، فراهم کرده‌اند؛ به بیان دیگر، زباله‌گردی در معابر شهر کرمان، صرفاً یک فعالیت معیشتی فردی نیست، بلکه سود هنگفتی به جیب صاحبان این کارگاه ها سرازیر می کند.
چرا زباله‌گردی در کرمان تشدید شده است؟
در پاسخ به این پرسش که چرا زباله‌گردی در کرمان به یک معضل پایدار تبدیل شده است، می‌توان به چند عامل ساختاری اشاره کرد.
نخست، نبود زیرساخت تفکیک از مبدأ و ضعف در سیستم جمع‌آوری پسماند خشک است.
در بسیاری از کلانشهرها، مخازن مشخص و جداسازی پسماند خشک و تر، امکان مدیریت کنترل‌شده زباله‌های قابل بازیافت را فراهم می‌کند، اما در کرمان، جستجو برای یافتن سطل زباله شهری در خیابان‌ها اغلب بی نتیجه می‌ماند و شهرداری روش جمع‌آوری درب منزل را ترجیح داده است.
این شیوه، کیسه‌های زباله را تا زمان جمع‌آوری، در معرض دسترسی زباله گردان قرار می‌دهد.
همچنین نبود بازار رسمی و ساماندهی‌شده برای ضایعات است. زباله‌گردان، محصول جمع‌آوری‌شده خود را به کارگاه‌های غیرمجاز می‌فروشد، زیرا مسیر رسمی و حمایت‌شده‌ای برای تحویل پسماند خشک به مراکز مجاز وجود ندارد یا دسترسی به آن دشوار است.
از سوی دیگر ضعف نظارت است که به گفته مسئولان، سال‌هاست قوانین مربوط به ممنوعیت فعالیت کارگاه‌های ضایعاتی در محدوده شهری بر زمین مانده است.
اقدامات انجام‌شده؛ از پلمب تا انتقال
در ماه‌های اخیر، شهرداری کرمان و دستگاه قضایی اقداماتی را برای مدیریت این وضعیت آغاز کرده‌اند و بر اساس آخرین گزارش‌ها، از ابتدای سال جاری تا مهرماه ۱۴۰۵، ۴۷ کارگاه ضایعاتی غیرمجازدر سطح شهر پلمب شده و ده ها مرحله گشت مشترک برای بررسی وضعیت این واحدها انجام شده است.
در سطح سیاست‌گذاری نیز، انتقال کارگاه‌های ضایعاتی به خارج از شهر به عنوان راهبرد اصلی دنبال می‌شود.
سایت تجمیع کارگاه‌های ضایعاتی در کیلومتر ۱۱ محور کرمان – زرند ایجاد شده و قرار است واحدهای مجاز به آنجا منتقل شوند.
معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان کرمان نیز بر ضرورت ساماندهی این مراکز و انتقال آن‌ها به خارج از سطح شهر تأکید کرده است.
با این حال، آنچه در عمل مشاهده می‌شود، فاصله میان این اقدامات و رفع کامل معضل است و تا زمانی که تقاضا برای خرید ضایعات در درون شهر وجود داشته باشد و مسیر رسمی و آسانی برای تحویل پسماند خشک به مراکز مجاز فراهم نشود، زباله‌گردی در معابر شهر کرمان تداوم خواهد یافت.
حضور زباله گردها تکراری شده است
مردم شهر کرمان بارها دیده اند حتی قبل از اینکه زباله را روی زمین بگذارند زباله گردها بر سر کیسه های زباله رقابت می کنند و چند دقیقه بعد کیسه های زباله خانگی در معابر خالی می شود.
مریم که سال‌هاست در محله خواجو زندگی می‌کند، می‌گوید: هر شب شاهد صحنه‌ای تکراری در کوچه‌های محله است؛ افرادی که کیسه‌های زباله را از جلوی در خانه‌ها برمی‌دارند، در پیاده‌رو پاره می‌کنند و آنچه به دردشان نمی‌خورد، همان‌جا رها می‌کنند.
به گفته او، صبح که از خانه بیرون می‌آید، اطراف سطل‌های زباله پر از پلاستیک، پوست میوه و زباله‌های متفرقه است که باد آن‌ها را در کوچه پخش کرده است.
مریم تأکید می‌کند که این وضعیت فقط یک مشکل بصری نیست؛ بوی نامطبوع، تجمع حشرات و خطر بیماری، زندگی روزمره ساکنان را تحت تأثیر قرار داده است.
او از شهرداری می‌خواهد به جای جمع‌آوری مقطعی، فکری به حال این چرخه کند و اجازه ندهد کارگاه‌های ضایعاتی درون محله، مقصد نهایی این زباله‌های پراکنده باشند.
ضایعاتی ها را از شهر جمع کنید
حسین که روزانه در خیابان‌های شهر کرمان تردد می‌کند، می‌گوید سطل‌های زباله شهری در برخی نقاط، به محل تخلیه و جستجو تبدیل شده‌اند.
او بارها دیده است که افرادی سطل‌ها را خالی می‌کنند تا پلاستیک و ضایعات قابل فروش را جدا کنند، اما در این میان، زباله‌های دیگر روی زمین می‌ریزند و سطل خالی می‌شود.
به گفته او، این صحنه‌ها به‌ویژه در ساعات شب و در نزدیکی کارگاه‌های ضایعاتی بیشتر دیده می‌شود.
حسین تأکید می‌کند که مشکل اصلی، وجود همین کارگاه‌ها در بافت شهری است؛ چون تا وقتی خریدار ضایعات در دل محله باشد، زباله‌گردی هم ادامه خواهد داشت.
او از مسئولان می‌خواهد که انتقال کارگاه‌های ضایعاتی به خارج از شهر را جدی بگیرند و نظارت بر سطل‌های زباله را افزایش دهند.
برخورد با زباله گردها دائمی باشد نه مقطعی
زهرا، نیز که هر روز از مسیر پرترددی در مرکز شهر از جمله چهار راه طهماسب آباد عبور می‌کند، می‌گوید: کیسه‌های زباله‌ای که شب‌ها جلوی در ساختمان های پزشکان و منازل گذاشته می‌شوند، توسط زباله گردها پاره می شود و زباله‌گردان‌ها محتویات کیسه‌ها را روی زمین می‌ریزند.
وی می‌افزاید: شهروندان از این وضعیت خسته شده‌اند و انتظار دارند شهرداری و دستگاه‌های نظارتی، به جای برخوردهای مقطعی، یک برنامه پایدار برای ساماندهی زباله‌گردان‌ها، سطل‌های زباله و کارگاه‌های ضایعاتی تدوین کنند.
در حالی که قرار بود تا پایان شهریورماه، حدود ۲۵۰ کارگاه ضایعاتی در محل تجمیع شده پیش‌بینی‌شده مستقر شوند، بازدیدهای میدانی اخیر حکایت از فاصله‌ای زیاد میان مصوبات روی کاغذ واقعیت شهر دارد.
این شکاف اجرایی، زنگ خطری جدی برای مدیریت شهری و نهادهای نظارتی است تا پیش از تبدیل شدن این خلاء به یک بحران امنیتی پایدار، وارد عمل شوند.
ضرورت ساماندهی کارگاه های ضایعاتی در کرمان
معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان کرمان هم در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اینکه موضوع ساماندهی کارگاه های ضایعات در کرمان موضوعی تازه نیست و پیشتر در کمیسیون پیشگیری از سرقت استانداری و شورای تأمین مصوبات متعددی برای آن ابلاغ شده، تأکید کرد: هدف نهایی این طرح، فراتر از یک ساماندهی ظاهری است و هدف، قطع شریان خرید و فروش اموال مسروقه، ارتقای امنیت عمومی و صیانت از حقوق عامه است.
مجتبی قدیمی، گفت: نظارت باید هوشمند، دقیق و مستمر باشد تا به طور شفاف مشخص شود که دارنده مجوز کیست؟ چه کسی عملاً در کارگاه فعالیت می‌کند؟ منشأ ضایعات ورودی کجاست و محصول نهایی به کدام مقصد ارسال می‌شود؟
وی افزود: برای برون رفت از این بن‌بست، راهکار عملیاتی برون سپاری مدیریت و نظارت به بخش خصوصی وجود دارد.
وی تصریح کرد: باید با طراحی ساز و کاری قانونی و شفاف، از انگیزه اقتصادی بخش خصوصی برای ایجاد تیم‌های بازرسی و شناسایی واحدهای غیرمجاز بهره برد؛ البته این واگذاری باید با قراردادهای شفاف و مکانیزم پاسخگویی دقیق همراه باشد تا خود به مجرایی برای تخلفات جدید تبدیل نشود.
قدیمی، تأکید کرد: تجربه سایر شهرها نشان داده موفقیت این طرح، در گروِ حضور تمام قد و تقسیم وظایف دقیق میان دادگستری، نیروی انتظامی، شهرداری، فرمانداری و دستگاه‌های خدمات‌رسان است.
نظر شما